Rutgers kenniscentrum seksualiteit: de organisatie achter de Lentekriebels

Rutgers, kenniscentrum seksualiteit, is de organisatie achter de Week van de Lentekriebels, het lespakket Kriebels in je buik en de Week van de Liefde. Het noemt zichzelf het onafhankelijke expertisecentrum voor seksualiteit in Nederland, maar het wordt grotendeels betaald door de Rijksoverheid, lobbyt voor beleid en maakt tegelijk het lesmateriaal waarmee scholen dat beleid uitvoeren. Dit profiel zet op een rij waar Rutgers vandaan komt, wat het doet, wie het betaalt en waarom die combinatie van rollen vragen oproept.

Van Nieuw-Malthusiaanse Bond tot Rutgers Stichting

De wortels van Rutgers liggen in de negentiende eeuw. De organisatie voert haar geschiedenis terug op de Nieuw-Malthusiaanse Bond, waarvan de Rotterdamse arts Johannes Rutgers (1850–1924) vanaf 1901 een prominent lid was en die pleitte voor toegang tot anticonceptie. Na de oorlog ging die bond in 1946 verder als de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH). De vraag naar voorlichting en hulp leidde tot een aparte stichting voor consultatiebureaus, die in 1969 van de NVSH werd losgekoppeld en een jaar later de naam Rutgers Stichting kreeg. In de zogenoemde Rutgershuizen konden mensen terecht voor hulp bij anticonceptie en seksualiteit. Die huizen sloten in 2002, nadat gemeentelijke gezondheidsdiensten taken overnamen en de overheid de subsidie aan de stichting verminderde.

Rutgers distantieert zich tegenwoordig nadrukkelijk van zijn naamgever. Op de eigen geschiedenispagina schrijft de organisatie dat Johannes Rutgers eugenetische ideeën aanhing, die zij als zeer schadelijk beschouwt, en dat de huidige motivatie om aan seksuele en reproductieve gezondheid te werken wezenlijk verschilt van de zijne.

Fusies: Rutgers Nisso Groep, Rutgers WPF, Rutgers

Het huidige Rutgers is het product van een reeks fusies. Rond de eeuwwisseling ging de Rutgers Stichting samen met het Nederlands Instituut voor Sociaal Sexuologisch Onderzoek (NISSO) tot de Rutgers Nisso Groep; in Kamerstukken uit 2000 en 2001 komt die naam al voor. Op 1 januari 2011 fuseerde de Rutgers Nisso Groep met de World Population Foundation, een ontwikkelingsorganisatie voor seksuele en reproductieve rechten, tot Rutgers WPF. Enkele jaren later, halverwege de jaren tien, werd de naam ingekort tot Rutgers; de organisatie noemt zelf geen jaartal, de meeste overzichten houden het op 2015. In 2021 werd de fusie met de jongerenorganisatie Dance4Life afgerond; dat merk werd in juni 2024 opgeheven. Per 1 januari 2024 ging Rutgers Indonesia zelfstandig verder. En in 2025 kondigde Rutgers aan te willen fuseren met Aidsfonds – Soa Aids Nederland; een intentieverklaring is getekend, de besluitvorming liep in 2026.

Die fusiegeschiedenis verklaart het dubbele karakter van de organisatie. Via NISSO kwam er een onderzoekstak binnen, via WPF een internationale ontwikkelingstak met grote programma's in Afrika en Azië, en via Dance4Life een campagne- en jongerentak. Het Nederlandse onderwijswerk, waar ouders Rutgers van kennen, is financieel gezien het kleinste onderdeel.

Missie en zelfbeeld

Rutgers omschrijft zijn doel bij toezichthouder CBF als: een wereld waarin alle jonge mensen de regie hebben over hun seksuele gezondheid en welzijn en deel uitmaken van een inclusieve, respectvolle samenleving die hen beschermt en ondersteunt om te bloeien. De organisatie werkt aan drie thema's: seksuele vorming, reproductieve vrijheid (anticonceptie en abortus) en het voorkomen van seksueel en gendergerelateerd geweld. Zij noemt haar aanpak rechtengebaseerd, met inclusiviteit en non-discriminatie als kernwaarden. Op de eigen website presenteert Rutgers zich als het onafhankelijke expertisecentrum seksualiteit in Nederland.

Dat woord 'onafhankelijk' verdient toelichting. Rutgers is onafhankelijk in de zin dat het een stichting is met een eigen bestuur en raad van toezicht, en dat geen ministerie de inhoud van het materiaal goedkeurt. Minister Wiersma zei in 2023 dat OCW geen rol heeft bij de Week van de Lentekriebels en dat de lespakketten geen eigendom van de overheid zijn. Financieel onafhankelijk is Rutgers echter niet, zoals de jaarrekening laat zien.

Programma's: Lentekriebels, Kriebels in je buik, Lang Leve de Liefde

Voor het Nederlandse onderwijs voert Rutgers een samenhangend pakket van programma's en campagnes:

• De Week van de Lentekriebels voor basis- en speciaal onderwijs, sinds 2006 samen met de GGD'en; in 2025 deed volgens Rutgers 36 procent van de scholen mee.
• Het lespakket Kriebels in je buik voor groep 1 tot en met 8, met een digitale leeromgeving en een variant voor het speciaal onderwijs.
• Lang Leve de Liefde, de lesmethode over relaties, seksualiteit en veilig vrijen voor het voortgezet onderwijs, praktijkonderwijs en mbo, ontwikkeld met Soa Aids Nederland.
• De Week van de Liefde, de tegenhanger van de Lentekriebels voor vo en mbo in de week voor Valentijnsdag; in 2025 de achtste editie met 250 scholen.
• Websites voor jongeren, ouders en professionals, waaronder Sense.info, Pubergids.nl, Seksueleopvoeding.info en Seksuelevorming.nl, en de campagne 'Ben je oké?' tegen seksuele intimidatie.
• Onderzoek, zoals de periodieke studies Seks onder je 25e en de Monitor Seksuele Gezondheid, en trainingen voor onderwijs- en zorgprofessionals.

Daarnaast is Rutgers het Nederlandse lid van de International Planned Parenthood Federation (IPPF), een wereldwijde federatie van meer dan 149 organisaties voor seksuele en reproductieve gezondheid. Rutgers benadrukt dat het binnen IPPF een zelfstandige organisatie met een eigen bestuur is. In 2025 draaide het zeventien meerjarige programma's, acht in Nederland en negen internationaal.

Wie betaalt Rutgers?

De jaarverslagen geven een helder beeld. In 2024 had Rutgers totale baten van 36,5 miljoen euro, waarvan 31,45 miljoen euro overheidssubsidies, ongeveer 86 procent. In 2025 waren de baten 33,8 miljoen euro, met 28,6 miljoen euro aan overheidssubsidies en 3,5 miljoen euro uit loterijen. Het grootste deel komt van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor internationale programma's, zoals Right Here Right Now, Generation G en Power to You(th); alleen Right Here Right Now was in 2024 al goed voor bijna 11 miljoen euro. Het ministerie van VWS betaalt een jaarlijkse instellingssubsidie van ongeveer 2,7 tot 2,8 miljoen euro voor vijf Nederlandse programma's, waaronder seksuele vorming en de monitoring van seksuele gezondheid. Het ministerie van OCW financiert via de emancipatiedirectie drie strategische partnerschappen (2023–2027), elk enkele tonnen per jaar: Act4Respect met Atria en COC, de Alliantie Gezondheidszorg op Maat met WOMEN Inc. en COC, en Jong Gelijk.

De Nationale Postcode Loterij draagt jaarlijks 1,5 miljoen euro bij zonder oormerk en financierde daarnaast via haar Droomfonds het internationale abortusprogramma She Makes Her Safe Choice. Verder ontvangt Rutgers geld van de Europese Unie, ZonMw, UNFPA, de Bill & Melinda Gates Foundation en IPPF. Inkomsten uit lesmateriaal en diensten zijn met enkele tonnen per jaar bescheiden. Scholen betalen wel voor licenties op Kriebels in je buik.

Die afhankelijkheid heeft gevolgen. Omdat de grote Buitenlandse Zaken-programma's in 2025 afliepen en het kabinet op ontwikkelingssamenwerking bezuinigt, voerde Rutgers in 2025 een reorganisatie door en zakte het gemiddelde personeelsbestand van 102,5 naar 92,3 fte. Voor 2026 begrootte de organisatie nog 12,3 miljoen euro aan baten, een derde van het niveau van 2024. De aangekondigde fusie met Aidsfonds moet daar een antwoord op zijn.

Strategisch partner van de overheid

Rutgers is meer dan een leverancier van lesmateriaal: het is een door de Rijksoverheid gefinancierd kennisinstituut dat beleid mede vormgeeft. Minister Wiersma omschreef het in 2023 als een van de instellingen die door VWS wordt gesubsidieerd voor specifieke activiteiten op het gebied van seksuele gezondheid ten behoeve van alle Nederlanders. In zijn antwoorden aan de Kamer verwees hij voor de wetenschappelijke onderbouwing van seksuele vorming naar een kennisdossier van Rutgers en vroeg hij Rutgers om de leerdoelen van Kriebels in je buik openbaar te maken. Toen de Kamer vroeg of de subsidie moest worden heroverwogen, antwoordde hij dat hij erop vertrouwt dat alle betrokken partijen zorgvuldig naar de inhoud kijken.

In de OCW-partnerschappen werkt Rutgers structureel samen met belangenorganisaties als COC en Atria, en in zijn jaarrekening voert het een aparte uitgavenpost 'Lobby and Advocacy' (ruim een half miljoen euro in 2024). De organisatie zet zich volgens haar eigen omschrijving actief in voor progressief beleid op het gebied van seksuele en reproductieve rechten, nationaal, Europees en bij de Verenigde Naties. Tegenstanders van haar lesmateriaal noemt Rutgers in internationale presentaties een 'anti-rights network'. Dat is een legitieme positie voor een maatschappelijke organisatie, maar het is wel een positie.

De kritiek: belangenbehartiger én leverancier van lesmateriaal

Daarmee komen we bij de kern van de kritiek. In Nederland verplicht kerndoel 38 scholen om aandacht te besteden aan seksualiteit en seksuele diversiteit, maar de overheid schrijft geen methode voor. In dat vacuüm is Rutgers tegelijk de belangrijkste adviseur van de overheid, de maker van het meest gebruikte lespakket, de organisator van de week waarin dat pakket wordt gepromoot, de partij die via de GGD'en scholen adviseert over de keuze van materiaal, de onderzoeker die meet hoeveel scholen meedoen en hoe ouders erover denken, en een pleitbezorger voor een bepaalde visie op gender en seksualiteit. Elk van die rollen is op zichzelf verdedigbaar. De combinatie betekent dat er nauwelijks een onafhankelijke tegenkracht is die de inhoud van het materiaal toetst.

Drie concrete punten illustreren dat. Ten eerste is Kriebels in je buik erkend als 'goed onderbouwd', maar volgens het Nederlands Jeugdinstituut is de effectiviteit niet onderzocht. Ten tweede komen vrijwel alle deelname- en draagvlakcijfers die in het nieuws komen van Rutgers zelf. Ten derde nam de overheid de wetenschappelijke onderbouwing van haar beleid over uit een kennisdossier van de organisatie die het beleid uitvoert. Wie dat problematisch vindt, hoeft geen tegenstander van seksuele vorming te zijn; het is een vraag over governance. Waar er alternatieven zijn voor scholen die een andere methode willen, beschrijven we in alternatieven voor de Lentekriebels in de rubriek Onderzoek en alternatieven.

Eerlijkheidshalve hoort daar ook bij dat Rutgers in 2023 en 2025 het mikpunt was van bedreigingen en van aantoonbaar onjuiste beweringen. De rechter verbood in april 2025 de stichting Civitas Christiana om haar 'Zwartboek Lentekriebels' verder te verspreiden, omdat lesmateriaal daarin onvolledig, onjuist en misschien wel misleidend werd aangehaald. Kritiek op de rolverdeling is iets anders dan de leugens die toen rondgingen; wij houden die twee uit elkaar en bespreken ze in de ophef van 2023. Voor de bredere analyse van hoe belangenorganisaties als COC via allianties en subsidies invloed hebben op onderwijsbeleid, en hoe Rutgers daarin past, verwijzen we naar zustersite genderlobby.nl.

Weging

Rutgers is een professionele organisatie met een lange geschiedenis, met echte expertise op het gebied van seksuele gezondheid en met een doel, weerbare kinderen, dat vrijwel iedereen deelt. Het is ook een organisatie die voor meer dan 85 procent van de overheid afhankelijk is, die beleid beïnvloedt en tegelijk de uitvoering ervan levert, en die een uitgesproken visie heeft op gender en seksualiteit die in het materiaal voor jonge kinderen doorklinkt. Voor ouders is de praktische les eenvoudig: als uw school met materiaal van Rutgers werkt, is dat een keuze van de school, niet een verplichting van de overheid. U mag vragen welk materiaal wordt gebruikt, waarom daarvoor is gekozen en wat er per groep in zit. Meer over het programma zelf vindt u in de rubriek Het programma.