Ophef Week van de Lentekriebels 2023: reconstructie van wat er gebeurde

De ophef over de Week van de Lentekriebels in 2023 begon met een paar tweets en eindigde met Kamervragen, bedreigde medewerkers, een school die de projectweek uitstelde en uiteindelijk een rechtszaak. Wat gebeurde er in maart 2023 precies, welke beweringen bleken onjuist en welke zorgen van ouders hadden wel degelijk een feitelijke grond? Een reconstructie op basis van Kamerstukken, het lesmateriaal zelf en de berichtgeving van onder meer NOS en Pointer.

Wat er in maart 2023 op het programma stond

De Week van de Lentekriebels is een jaarlijkse projectweek over relationele en seksuele vorming voor het basis- en speciaal onderwijs, georganiseerd door expertisecentrum Rutgers en de regionale GGD'en. In 2023 vond de achttiende editie plaats, van 20 tot en met 24 maart, met als jaarthema 'Wat vind ik fijn?'. Volgens Rutgers deden ongeveer 2.800 scholen mee. Deelname is vrijwillig; wat wel verplicht is, is dat basisscholen sinds 2012 via kerndoel 38 aandacht besteden aan respectvol omgaan met seksualiteit en diversiteit. Hoe ze dat doen, bepalen ze zelf. Ongeveer een derde van de scholen gebruikt daarvoor het lespakket 'Kriebels in je buik' van Rutgers, andere scholen kiezen methodes als Wonderlijk Gemaakt of Veiligwijs. Wie het programma nog niet kent, leest eerst wat de Week van de Lentekriebels precies is.

Die drie lagen zijn belangrijk om de ophef te begrijpen: de overheid schrijft een kerndoel voor, de school kiest een methode en een moment, en Rutgers biedt een projectweek en een lespakket aan. In de discussie van 2023 liepen die lagen voortdurend door elkaar.

De voorgeschiedenis: Pim Lammers en de eerste berichten

De storm van maart kwam niet uit het niets. Begin februari 2023 trok kinderboekenschrijver Pim Lammers zich terug als dichter van het Kinderboekenweekgedicht na doodsbedreigingen. Aanleiding was een verhaal uit 2015 voor een literair tijdschrift voor volwassenen, 'Trainer', over een jongen en zijn trainer. Fragmenten circuleerden op sociale media, onder meer de stichting Gezin in Gevaar (een campagne van Civitas Christiana) en Kamerlid Wybren van Haga uitten kritiek, en Lammers werd uitgemaakt voor pedofilie-activist. Hij deed aangifte; volgens Omroep Brabant kregen later meerdere bedreigers taakstraffen opgelegd. Het verhaal van Lammers had niets met de Week van de Lentekriebels te maken, maar zou op 21 maart door Thierry Baudet wel in het Kamerdebat over de projectweek worden aangehaald.

Pointer (KRO-NCRV) reconstrueerde op 23 maart 2023 hoe de online campagne tegen de projectweek op gang kwam, op basis van bijna 15.000 tweets uit januari tot en met maart. Al in januari waarschuwde FVD-Statenlid Jeffrey Zanoni voor de komende week, met screenshots van gedichten over homoseksualiteit en genderdiversiteit. Die kwamen volgens Pointer uit een handleiding bij Paarse Vrijdag, een lespakket van het COC dat los staat van de Week van de Lentekriebels. In februari verscheen in De Andere Krant een column van homeopaat Arjen Pasma, die passages aanhaalde van de Pubergids, een informatiewebsite van Rutgers voor pubers, en die presenteerde als lesstof voor basisschoolkinderen. Op 17 maart verspreidde activiste Caroline Franssen die column onder een groot Twitter-publiek. Over de rol van belangenorganisaties rond Paarse Vrijdag schrijft zustersite genderlobby.nl; dat laten wij hier verder liggen.

20 en 21 maart: hoe de storm losbarstte

Op maandag 20 maart, de eerste dag van de projectweek, groeide het aantal berichten volgens de analyse van Pointer exponentieel. Telegraaf-journalist Wierd Duk plaatste meerdere kritische tweets over het lesmateriaal. Een tweet van Ongehoord Nieuws-presentatrice Raisa Blommestijn, waarin zij stelde dat vierjarigen les kregen over (anale) seks en sprak van een 'giftige ideologie', werd bijna 800.000 keer bekeken. Diezelfde dag vertelde een moeder bij Hart van Nederland dat zij haar dochters thuis zou houden; zij noemde onder meer de behandeling van masturbatie in de onderbouw en een 3D-model van de clitoris voor groep 6 tot en met 8.

Op 21 maart haalde Rutgers een video offline waarin ouders met hun eigen kinderen praten over het lichaam, over wat fijn is en over grenzen. Volgens Rutgers werd de video 'door sommige mensen uit context gehaald en gebruikt om misinformatie te verspreiden'; de organisatie wilde de kinderen in beeld beschermen. Forum voor Democratie plaatste de video vervolgens op zijn eigen YouTube-kanaal, voorzien van een eigen afsluiting, zonder toestemming van Rutgers of van de ouders in beeld. Rutgers overwoog aangifte. In Tilburg dreigden tientallen ouders hun kinderen thuis te houden, waarop scholengroep Opmaat de projectweek uitstelde en een informatieavond organiseerde waar zo'n tachtig ouders op afkwamen.

Het vragenuur van 21 maart 2023

Diezelfde dinsdag stelde FVD-leider Thierry Baudet in het mondelinge vragenuur vragen aan minister Dennis Wiersma (Primair en Voortgezet Onderwijs). Volgens het verslag van de Tweede Kamer stelde Baudet dat kinderen vanaf vier jaar zouden worden aangespoord na te denken over geslachtsverandering, anale seks, trio's en dragqueens, dat het programma neerkwam op het promoten van expliciete seksuele handelingen en het normaliseren van pedofilie, en dat 'deze seksualisering van kinderen' moest stoppen. Hij vroeg het volledige lespakket naar de Kamer te sturen en opperde de subsidie aan Rutgers in te houden.

Wiersma antwoordde dat seksuele vorming tot de kerndoelen behoort en dat het dus logisch is dat erover wordt lesgegeven, dat het materiaal is aangepast aan de leeftijd en gebaseerd op wetenschappelijke inzichten, en dat OCW geen eigenaar is van het lespakket. Tegenover de NOS zei hij: 'Als er kinderen zijn die dit thuis niet leren, en het mag ook niet op school, waar dan wel?' Hij zegde toe Rutgers te vragen het materiaal beschikbaar te stellen en nodigde Kamerleden uit concrete voorbeelden door te geven.

De interrupties laten zien hoe breed de discussie was. Stephan van Baarle (DENK) zei talloze mails van bezorgde ouders te hebben gekregen en vroeg waar ouders terechtkunnen; Wiersma noemde de schoolleiding, de medezeggenschapsraad en de Onderwijsinspectie. Roelof Bisschop (SGP) verweet de minister een blinde vlek voor de opvoeding als primaire verantwoordelijkheid van ouders, wilde dat de inspectie proactief zou kijken en stelde voor de subsidie aan Rutgers in te trekken. Fleur Agema (PVV) vond lessen over de menstruatiecyclus en zaadlozing te vroeg voor de basisschool; Wiersma vond dat passend voor groep 8. Paul van Meenen (D66) en Lisa Westerveld (GroenLinks) keerden zich tegen het beeld dat leerkrachten pedofilie zouden normaliseren en noemden dat wantrouwen richting leraren. Nico Drost (ChristenUnie) benadrukte dat scholen op grond van de vrijheid van onderwijs zelf bepalen welk pakket zij gebruiken.

Na het vragenuur volgden op 29 maart schriftelijke vragen van zowel Baudet als Van Haga (Groep Van Haga). Over een zelfstandige rol van JA21 in de Kamer rond de projectweek hebben wij geen verslag of Kamerstuk kunnen vinden; wij noemen die partij daarom niet als actor.

Bedreigingen aan het adres van Rutgers, GGD'en en scholen

Op 22 maart meldde Rutgers-directeur Marieke van der Plas dat medewerkers dagenlang waren bedreigd, beledigd en uitgescholden; de politie was op de hoogte. 'We blijven de juiste en volledige informatie geven in lijn met overheidsbeleid', zei zij tegen Hart van Nederland. Een dag later liet koepelorganisatie GGD GHOR Nederland weten dat ook GGD-medewerkers nare berichten ontvingen: er waren altijd wel negatieve reacties op de themaweek, 'maar dit jaar veel heftiger'. Rutgers nam volgens eigen zeggen beveiligingsmaatregelen. In zijn antwoorden aan de Kamer schreef Wiersma later dat hij 'de vergaande en negatieve effecten van deze onjuiste informatie op een organisatie als Rutgers' betreurde.

Ook scholen kregen met de onrust te maken. De Onderwijsinspectie ontving volgens de minister 'enkele tientallen telefoontjes en berichten', vooral van ouders die zorgen wilden uiten die in grote lijnen overeenkwamen met wat in de media rondging. Het onderzoek van Rutgers en DUO Onderwijsonderzoek uit 2025 keek terug: enkele procenten van de ondervraagde schoolleiders meldden dat leerkrachten of directeuren in de voorgaande periode bedreigd waren vanwege seksuele vorming.

Welke claims niet klopten

Een deel van de beweringen uit maart 2023 is door de minister, door Rutgers en door factcheckers gecontroleerd en onjuist bevonden, of ging over materiaal dat geen deel uitmaakte van de projectweek:

• Lessen over anale of orale seks, trio's of dragqueens aan vierjarigen. Deze thema's komen volgens Pointer niet voor in 'Kriebels in je buik'. Rutgers-programmamanager Luc Lauwers noemde de claim dat kinderen van vier les zouden krijgen over pijpen 'totale onzin' en wees erop dat er boekjes werden verspreid met afbeeldingen die niet door Rutgers zijn ontwikkeld en niet in het lesmateriaal voorkomen.
• Het kinderboek 'Wat is seks?' (2011) als lesstof. Baudet toonde het boek in de Kamer. Volgens Pointer was het geen onderdeel van de projectweek, maar stond het in een aparte brochure met leestips voor ouders. De minister schreef dat alle door Baudet genoemde voorbeelden, waaronder het verhaal van Pim Lammers, een afbeelding uit een bespreekboek voor ouders, plaatjesboeken en een podcast van Dokter Corrie, 'geen onderdeel zijn van de Week van de Lentekriebels, noch van de lespakketten die Rutgers aanbiedt'.
• Passages uit de Pubergids en de Paarse Vrijdag-handleiding. Die werden gepresenteerd als lesmateriaal voor basisschoolkinderen, maar komen uit een website voor pubers respectievelijk een COC-pakket.
• Kinderen zouden leren masturberen. Bestuurder Annemie Martens van scholengroep Opmaat noemde dat 'absoluut desinformatie'; de les voor jonge kinderen gaat volgens de school over het eigen lichaam en over wat je wel en niet in het openbaar doet.
• Kleuters zouden 'leren doktertje spelen'. In de Algemene introductie van 'Kriebels in je buik' staat in het hoofdstuk over seksuele ontwikkeling dat kinderen van vier tot zes jaar 'in deze fase doktertje spelen, eerst openlijk maar later ook stiekem'. Dat is achtergrondinformatie voor leerkrachten over hoe kinderen zich ontwikkelen, geen lesopdracht. Wij hebben in het materiaal geen les gevonden waarin kinderen dit wordt aangeleerd.
• Rutgers zou pedofilie normaliseren. De minister antwoordde de Kamer dat Rutgers 'pedofilie nooit [heeft] gepromoot, noch gepleit voor legalisatie' en dat er geen verband is met de verboden pedofielenvereniging Martijn. De rechtbank Midden-Nederland oordeelde in april 2025 dat het verbinden van Rutgers aan pedofilie onrechtmatig is.

Welke zorgen wél een feitelijke grond hadden

Dat veel claims onjuist waren, betekent niet dat alle kritiek uit de lucht gegrepen was. Een aantal punten is wel degelijk terug te voeren op het lesmateriaal of op de organisatie van de week:

• Gender en genderidentiteit zitten in het pakket, ook voor jonge kinderen. Rutgers omschrijft 'Kriebels in je buik' zelf als een lespakket over 'het lichaam, gender, relaties, seksualiteit, wensen, veranderingen in de puberteit, media, consent en seksuele weerbaarheid'. De lessen voor groep 2 gaan onder meer over verschillen tussen jongens en meisjes; de leerkrachtintroductie noemt genderidentiteit en genderexpressie en vraagt leerkrachten rekening te houden met kinderen 'die zich minder genderconform gedragen'. De minister schreef dat 'promotie van transgenders' geen onderdeel is van de pakketten, maar dat kinderen wel vragen kunnen hebben over genderdiversiteit en dat het gesprek daarover op school gevoerd moet kunnen worden. Of en hoe je kleuters over genderidentiteit lesgeeft, is een legitieme vraag; wij zetten dat uiteen in ons artikel over gender in de Lentekriebels-lessen en bredere achtergrond staat op genderopschool.nl.
• Het 3D-model van de clitoris en de puberteitslessen. Dat model wordt in de bovenbouw gebruikt en de lessen over menstruatie en zaadlozing zijn bedoeld voor groep 7 en 8. Dat is geen desinformatie, maar een keuze waar ouders verschillend over denken; de PVV vond het te vroeg, de minister passend.
• Informatie aan ouders schoot tekort. Rutgers erkende dit zelf: na afloop kondigde de organisatie aan het lespakket te herzien met specifieke informatie per les voor ouders, en scholen werd aangeraden ouders beter en eerder voor te lichten. Ouders in Tilburg hoorden pas via sociale media wat er op het programma stond.
• Keuzevrijheid is beperkt en onduidelijk. De minister schreef dat kerndoel 38 verplicht is, dat scholen zelf kiezen hoe ze dat invullen en dat ouders bij zorgen bij de school, de medezeggenschapsraad en uiteindelijk de klachtenprocedure terechtkunnen. Een landelijk geregeld recht om een kind van afzonderlijke lessen af te melden bestaat niet; dat ligt bij de school. Wat ouders wel en niet kunnen, staat in ons overzicht van de rechten van ouders.
• De rol van een gesubsidieerde belangenorganisatie. Rutgers wordt door het ministerie van VWS gesubsidieerd en is lid van de International Planned Parenthood Federation; de projectweek wordt uit die instellingssubsidie betaald. Dat Rutgers zowel lesmateriaal maakt als beleid beïnvloedt, is een feit waarover je van mening kunt verschillen. Over de organisatie zelf: wie zit er achter de Lentekriebels?

Hoe scholen reageerden

De meest zichtbare reactie was die van scholengroep Opmaat in Tilburg, die de week uitstelde en eerst met ouders in gesprek ging. Elders meldden scholen dat zij relationele en seksuele vorming in een andere week aanbieden. Landelijke cijfers over afmeldingen zijn er niet; klachten worden volgens de minister niet centraal geregistreerd. Wat wel bekend is: ondanks de onrust werd er meer lesgegeven dan ooit. Volgens Rutgers werden in de week van 2023 bijna 28.000 lessen uit 'Kriebels in je buik' gegeven, zo'n 4.000 meer dan het jaar ervoor. 'We kunnen zien dat leerkrachten inloggen en het programma helemaal doorlopen', zei Elsbeth Reitzema van Rutgers tegen de NOS.

De nasleep: Kamerantwoorden, Kamerbrief en rechter

Op 6 juni 2023 beantwoordde Wiersma, mede namens de minister van OCW, de zestien schriftelijke vragen van Baudet. De kern: er bestaat geen formeel of standaard lespakket voor de projectweek, deelname is vrijwillig, de leerdoelen van 'Kriebels in je buik' zijn openbaar en grote delen van het pakket zijn in te zien via Rutgers, en de minister vertrouwt op de deskundigheid van scholen bij de keuze van materiaal. De subsidie aan Rutgers loopt via VWS en werd niet heroverwogen. De vragen van Van Haga werden in mei 2023 beantwoord; uit de beslisnota blijkt dat de antwoorden waren afgestemd met VWS en met Rutgers zelf.

In de Voortgangsrapportage Seksuele Gezondheid (Kamerstuk 32239, nr. 17, mei 2024) blikte het kabinet terug: de projectweek 'zorgde begin 2023 voor commotie die gevoed werd door onvolledige of onjuiste informatie', waarbij 'verhalen rondgingen dat tijdens deze week pedofilie genormaliseerd werd, kinderen werden aangezet tot seksuele handelingen en dat transgender zijn werd gepromoot'. De editie van 2024 verliep volgens het kabinet 'overwegend positief', mede door intensievere voorbereiding en 'de extra inzet van Rutgers op ouderbetrokkenheid'.

Het sluitstuk kwam voor de rechter. In aanloop naar de editie van 2025 publiceerde Civitas Christiana het 'Zwartboek Lentekriebels' en verspreidde dat onder politici en ministeries. Rutgers spande een kort geding aan; ook Pim Lammers en zijn uitgeverij stapten naar de rechter. Op 17 april 2025 oordeelde de rechtbank Midden-Nederland dat Civitas onrechtmatig handelde door Rutgers te verbinden aan pedofilie en te beschuldigen van het seksualiseren van kinderen: passages uit het lesmateriaal werden volgens de rechter verdraaid en ten onrechte in een context van aanzetten tot seksuele handelingen geplaatst. Het Zwartboek mocht niet verder worden verspreid en er moest een rectificatie komen. Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden hield dat verbod in mei 2026 in stand. Wat er sindsdien veranderde, leest u in Lentekriebels na 2023: wat veranderde er? en in de andere stukken in de rubriek De ophef van 2023.

Weging: twee dingen tegelijk waar

Wie de bronnen naast elkaar legt, ziet twee dingen die allebei waar zijn. Ten eerste: de meest virale beweringen van maart 2023 waren onjuist. Ze berustten op materiaal dat niet in de projectweek zat, op passages die uit hun verband werden gehaald en op een beschuldiging van pedofilie die door minister en rechter is verworpen. Die desinformatie leidde tot bedreigingen van medewerkers van Rutgers en GGD'en en van mensen op scholen, en dat is niet te rechtvaardigen door welke zorg over lesinhoud dan ook.

Ten tweede: onder het lawaai lagen vragen die ouders legitiem mogen stellen. Gender en genderidentiteit maken deel uit van het pakket, ook in de onderbouw; ouders werden lang niet overal vooraf en concreet geïnformeerd; de ruimte om als ouder een eigen afweging te maken is klein en per school verschillend; en een door de overheid gesubsidieerde organisatie heeft grote invloed op wat een derde van de basisscholen in de klas behandelt. Rutgers heeft het eerste punt niet gewijzigd en het tweede punt zelf erkend. Voor ouders is de les van 2023 vooral deze: vraag de school welke methode zij gebruikt, vraag de lessen in te zien en voer het gesprek voordat de week begint, niet erna.